Πέμπτη, 9 Μαρτίου 2017

Το πρόβλημα του τρόλεϊ - Οικονομία και Ηθική

Φωτεινή Μαστρογιάννη
Οικονομολόγος, καθ. ΜΒΑ

Το πρόβλημα του τρόλεϊ προτάθηκε από την Philippa Foot το 1978 και αποτελεί ένα ηθικό δίλημμα. Σύμφωνα με αυτό πέντε άνθρωποι κινδυνεύουν να σκοτωθούν γιατί ένα τρόλεϊ κατευθύνεται επάνω τους. Οι άνθρωποι μπορούν να σωθούν εάν ο οδηγός τραβήξει φρένο και έτσι το τρόλεϊ να μπει στον παράδρομο. Στον παράδρομο όμως βρίσκεται ένας άνθρωπος που εάν το τρόλεϊ πάει προς τα εκεί, ο άνθρωπος θα σκοτωθεί. Το δίλημμα λοιπόν είναι εάν οδηγός θα επιλέξει να σκοτώσει ένα ή πέντε άτομα, με άλλα λόγια το μη χείρον βέλτιστον ή σύμφωνα με τον Bentham (1776)  «το θεμελιώδες αξίωμα είναι ότι η μέγιστη ευτυχία του μέγιστου αριθμού ατόμων είναι το μέτρο του ορθού και του λάθους» .


Η απόφαση θανάτου των πέντε έναντι ενός είναι μία απόφαση, θα έλεγαν κάποιοι, που βελτιώνει τη συνολική ευημερία. Πέραν των πολιτικών ζητημάτων που θέτει ένα τέτοιο δίλημμα, θέτει και ένα σύγχρονο οικονομικό. Η τεχνητή νοημοσύνη θα καταργήσει το 50% των θέσεων εργασίας, σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία, οπότε σε αυτή την περίπτωση το 50% του ανθρώπινου παραγωγικού δυναμικού θα καταστεί εργασιακά άχρηστο. Συνεπώς αυτό ή θα καταργηθεί με π.χ. περιορισμού του πληθυσμού (μέσω περικοπής κοινωνικών δαπανών, πολέμων κτλ.)  όπως υποστηρίζουν κάποιοι  ή θα πρέπει να βρεθεί κάποια άλλη λύση (το βασικό εισόδημα είναι μία σκέψη, στην αρχή της πάντως); Θα σκεφθεί κάποιος μόνο οικονομικά ή θα πρέπει η σκέψη να είναι πολιτική και επιστημονικά πλουραλιστική για την απάντηση ενός τέτοιου θέματος;

Οι οικονομολόγοι θα έθεταν το ερώτημα ότι από τη στιγμή που η συνολική ευημερία αυξάνεται με τον θάνατο των πέντε, μήπως θα έπρεπε να δημιουργηθεί κάποιος νόμος γι’αυτό; Ένας νόμος που θα επέβαλλε τη θανάτωση κάποιων ατόμων προκειμένου να επιζήσουν οι υπόλοιποι; Ένας νόμος όμως που θα υποστηρίζονταν από το σύνολο της κοινωνίας; Ωστόσο, το πρόβλημα για τους οικονομολόγους θα ήταν ότι πολιτικές τέτοιου τύπου δεν είναι βέλτιστες κατά Παρέτο (Ιταλός οικονομολόγος 1848-1923)  δηλαδή δεν είναι πολιτικές που μπορεί να βοηθούν θετικά τα άτομα αλλά δεν τα βλάπτουν γιατί πάλι κάποια άλλα άτομα θα βλαφτούν. Μπορεί δηλαδή οι ηλικιωμένοι, οι άνεργοι, οι ευπαθείς ομάδες  που αποτελούν «παθητικό» για την οικονομία να πρέπει να εξοντωθούν για την ευημερία των υπολοίπων;
 
Η οικονομία δεν μπορεί να απαντήσει λοιπόν σε ηθικά διλήμματα όπως είναι αυτό που προκύπτει από το πρόβλημα του τρόλεϊ και είναι αυτό της συνολικής ευημερίας αλλά και της κατανόησης και πρόβλεψης της αντίδρασης των ανθρώπων όταν βρίσκονται μπροστά σε ηθικά διλήμματα. Η άνοδος των pop economics (δημοφιλή οικονομικά) που άρχισε με την απόδοση του βραβείου Νόμπελ στον Gary Becker το 1992 για την επέκταση της μικροοικονομικής ανάλυσης στη μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς και διάδρασης συμπεριλαμβανόμενης της μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς εκτός αγοράς που έφθασε στο αποκορύφωμά της με το περίφημο βιβλίο “Freakonomics” των Steven Levvitt & Stephen Dubner to 2005, αποτελεί τομή για την οικονομία ωστόσο δεν απαντούν σε ηθικά διλήμματα.

Συνεπώς για θέματα που ξεφεύγουν των χρηματικών κινήτρων  αλλά εμπερικλείουν το σύνολο της ανθρωπότητας είναι λάθος οι αντίστοιχες αποφάσεις να αποτελούν μόνο μέριμνα των οικονομολόγων αλλά θα πρέπει να αποτελούν μέρος μίας ευρύτερης συνολικής πολιτικής συζήτησης.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Crockett, M. (2016) The trolley problem: would you kill one person to save many others? Διαθέσιμο στον Παγκόσμιο Ιστό:
Foot, P. (1978) The Problem of Abortion and the Doctrine of Double Effect”, in Virtues and Vices, Blackwell: Oxford.
Guy, P. (2017) Wealth advisers are doomed in our new artificial intelligence-enabled world. Διαθέσιμο στον Παγκόσμιο Ιστό:< http://www.scmp.com/business/banking-finance/article/2077429/wealth-advisers-are-doomed-our-new-artificial-intelligence>,
Πρόσβαση [7 Μαρτίου 2017]
Levitt, S.D. and Dubner, S.J. (2005) Freakonomics: A Rogue Economist Explores the Hidden Side of Everything, William Morrow: New York



4 σχόλια:

  1. Το δίκαιο θα ήταν να πατήσει ο οδηγός όσους βρίσκονται επάνω στο οδόστρωμα και να αφήσει ήσυχο τον φουκαρά που βρίσκεται επάνω στο πεζοδρόμιο, στην πραγματικότητα δεν τίθεται καν δίλλειμα παρά μόνο ψευτοδίλημμα. Ποιός αλήθεια νομίζει ότι είναι αυτός ο οδηγός για να το "παίζει" Θεός? Να κρίνει ποιός θα ζήσει και ποιός όχι βάσει αριθμητικής, και όχι δικαίου ή ποιότητας, εάν για παράδειγμα οι πέντε που βρίσκονται στην μέση του δρόμου ήταν εγκληματίες καθάρματα και ο ένας επάνω στο πεζοδρόμιο κάποιος φιλάνθρωπος επιστήμονας γιατρός που θα έβρισκε το εμβόλιο κατά του καρκίνου? Να μας κάνει την χάρη ο οδηγός να συνεχίσει την πορεία του επάνω στο οδόστρωμα και να πατήσει τους ηλίθιους ασχέτως αριθμού, αφήνοντας ήσυχο τον άσχετο .

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Χαίρομαι που το άρθρο μου σας προκάλεσε αυτούς τους προβληματισμούς, Παναγιώτη. Ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη η απάντηση σας. Μία φιλική παρατήρηση (άσχετη με το σχόλιό σας) που πιθανόν να μην γνωρίζετε (και εμένα με πληροφόρησαν γι'αυτό), το ελληνικό ερωτηματικό ";" στο πληκτρολόγιο βρίσκεται πατώντας το πλήκτρο Q όπως γράφουμε στα ελληνικά.

      Διαγραφή
    2. Ευχαριστώ για την πληροφορία, όσο ζω μαθαίνω, να προσθέσω όμως ακόμη κάτι σχετικά με το θέμα του διλήμματος. Αυτό λοιπόν μου θυμίζει τον τρόπο που σκέφτονται και δρουν οι επαγγελματίες πολιτικοί μας, στο ποδάρι δηλαδή και λαμβάνοντας υπόψιν μόνον τις άμεσες συνέπειες των αποφάσεών τους για την δεδομένη ομάδα που θα ωφελήσει η πολιτική τους δίχως να σκεφτούν τις μακροπρόθεσμες συνέπειες επάνω στις άλλες ομάδες, εάν για παράδειγμα ο ένας που θα πατήσει το τρόλει αντί για τους πέντε, είναι πατέρας πολυμελούς οικογένειας ή επιχειρηματίας απο του οποίου την ζωή εξαρτώνται εκατοντάδες άλλες οικογένειες.. Ευχαριστώ.

      Διαγραφή
    3. Εχετε αντιληφθεί πλήρως το νόημα του κειμένου. Θα προσθέσω κάτι που έλεγε ο Κέυνς και αφορά τους οικονομολόγους τους οποίους και στοχεύω ιδιαίτερα σε αυτό το άρθρο. Ο Κέυνς είχε εξηγήσει πως οι πολιτικοί γίνονται σκλάβοι ξεπερασμένων οικονομολόγων. Αυτό είναι πέρα για πέρα αληθινό στις μέρες μας.

      Διαγραφή